News
News
SELMA ERDAL
Yapay zekâ nedir?
Önce ne olmadığını söyleyelim.
Yapay zekâ bir tanrı değildir.
Bir kâhin ya da müneccim değildir.
Bir vicdan ya da bir yargıç değildir.
Bir kurtarıcı hiç değildir.
Ama masum bir oyuncak da değildir.
Yapay zekâ büyük veri yığınları içinde örüntü tanıyan, tahmin yapan, sınıflandıran ve sorulara yanıt üreten bir sistemdir. Düşünür gibi yapar; ama insan gibi düşünmez. Anlar gibi görünür; ama insanın anlama dediği kavramın içindeki acıyı, belleği, vicdanı ve sorumluluğu taşımaz.
Bir hastalık riskini öngörebilir.
Bir müşteriye ürün önerebilir.
Bir seçmenin korkusunu ölçebilir.
Bir yurttaşın davranışını tahmin edebilir.
Bir haberin görünürlüğünü “algoritmaları ile” artırabilir.
Bir başka sözü sessizce “ve yine algoritmaları ile” karanlığa gömebilir.
İşte sorun da tam burada başlıyor.
Çünkü yapay zekâ kendi başına dünyayı yönetmez. Ama onu yönetenler dünyayı yönetmeye pek hevesliler.
Bugün herkes birbirine sık sık “Yapay zekâ insanlığı ele geçirecek mi?” diye soruyor. Bu soru kulağa çarpıcı geliyor ama bu soru; sorulması gereken gerçek soruyu gölgeliyor.
Çünkü sorulması gereken gerçek soru şudur:
Yapay zekâyı kim kontrol ediyor?
Verilerimizi kim topluyor?
Dikkatimizi kim satıyor?
Hangi bilgi bize gösteriliyor?
Hangi bilgi saklanıyor?
Kimin sesi büyütülüyor?
Kimin sözü görünmez kılınıyor?
Geçmişte sansür “yasakladım” derdi.
Günümüzde algoritma “göstermedim” diyor.
Geçmişte propaganda alanlarda bağırırdı.
Günümüzde cebimizde fısıldıyor.
Geçmişte iktidar “sus” derdi.
Günümüzde “konuş, ama seni kimseye göstermeyeyim” diyor.
Dijital çağın inceliği burada: Zorbalık artık kaba kuvvetle gelmek zorunda değil. Kendini tarafsız, hızlı, akıllı ve pratik göstererek geliyor. Dahası çoğunlukla da yaşamımızı kolaylaştırıyor gibi yapıyor.
Elbette yapay zekâ bir araçtır ama hiçbir araç; onu elinde tutan kişiden, kurumdan, güçten bağımsız değildir. Bıçak da araçtır, kalem de, matbaa da, radyo da, televizyon da. Tarihi değiştiren yalnızca araçlar değil, o araçları kullanan iktidarlardır, özünde insanlardır.
Yapay zekâ sağlıkta erken teşhis için kullanıldığında başka bir şeydir. Eğitimde fırsat eşitliğini desteklediğinde başka bir şeydir. Kamusal hizmetleri iyileştirdiğinde başka bir şeydir.
Ama insanı yalnızca tüketici, seçmen, veri noktası ve davranış paketi olarak görenlerin elinde bambaşka bir şeye dönüşür.
İşte bu durumda “yapay zekâ nedir?” sorusu, yalnızca teknoloji sorusu olmaktan çıkar.
Demokrasi sorusu olur.
Mahremiyet sorusu olur.
Emek sorusu olur.
Eşitlik sorusu olur.
İnsan onuru sorusu olur.
Ve en önemlisi, iktidar sorusu olur.
Bugünün dijital oligarkları yalnızca şirket sahibi değildir. Onlar yeni çağın kapı bekçileridir. Haberin, belleğin, alışverişin, yalnızlığın, öfkenin ve dikkatin pazarını kurmuşlardır.
Biz sanıyoruz ki telefon elimizde.
Oysa çoğunlukla elimizde tuttuğumuz araç; bizi tutsak alan ve bizi bu sisteme bağlayan küçük parlak ekrandır.
Bu nedenle yapay zekâyı tartışırken konuyu makineye indirgemek kolaycılıktır. Makineye şeytan deyip arkasındaki sermayeyi, devleti, şirketi ve iktidar ilişkilerini unutursak, hırsızı bırakıp kapıya bağırmış oluruz.
Yapay zekâ ne melektir, ne şeytan.
Ama onu elinde tutanların niyetlerine göre insanlığın ortak aklını büyütecek bir olanak da olabilir; insanı görünmez kafeslere kapatacak dijital bir tahakküm düzeni de…
Bu nedenle konu yapay zekâdan korkmak değildir.
Konu ona tapmamaktır.
Ona tutsak olmamaktır.
Buna karşın onu yönetenleri sorgulamaktır.
Çünkü gelecekte bizi yapay zekâ yönetmeyebilir.
Ama yapay zekâyı yönetenler, biz ayırdına varmadan bizim adımıza düşünmeye, seçmeye, susmaya ve konuşmaya başlayabilir.
İşte gerçek tehlike de budur.
Selma Erdal; Didim, 18 Eylül 2026
BARIŞ KİMSENİN TEKELİNDE DEĞİLDİR
Sürdürülebilir Ölüm Yolculukları
Sırada Ne var? Robot Anneler mi?
İnsansız Bir Gelecek İçin Emeklileri Açlığa mı Terk Ediliyor?
Dil Cinsiyetlidir, Türkçe Dışında
Dumura Uğratılan Akıl, Susturulan Ses: Şükürle Terbiye Edilen Toplumun Anatomisi
Jetlerden Boru Hatlarına: Bağımlılığın Yeni Adı Doğal Gaz
Dünya Kredi Vermiyor: Ekolojik İflasın Eşiğinde Türkiye
Sessiz salgın: Yoksulluk
Yangınlar Yetmezmiş Gibi Bir de Yersarsıntısı mı Yoksa Yanardağ patlaması mı?
Günün Getirdikleri
Şu Anlaşılmaz İnsan Türü
Seçme Saçma Sözlerim
Zavallı Amerikalılar
Şu AZGIN AZINLIK sorunsalı…
