Hadis geleneğinde ve İslam hukukunda (fıkıh) cihad ve sünnet anlayışı, Kur’an-ı Kerim’den sonra dinin ikincil temel kaynağını ve kılavuzunu oluşturur. Hz. Peygamber’in (s.a.v.) mücahidlerin dereceleri, ihlas, şehadet ve gaza adabı üzerine buyurduğu hadis-i şerifler; inanç, ibadet, ahlak ve şeriat hükümlerindeki temel esasları belirlemektedir.
İlâ-yı kelimetullah (Allah’ın dinini yüceltmek) kastıyla yola çıkan mücahidlerin kazandığı manevi dereceler ve Allah yolunda tutulan nöbetlerin (ribât) ecri hadislerde şu şekilde açıklanır:
Sürekli Ecir ve Koruma: Allah yolında bir gün nöbet tutmak (ribât), dünya ve içindeki her şeyden daha hayırlıdır. Murâbıt olarak vefat eden kimsenin ameli kıyamete kadar katlanarak artar ve kabir azabından muhafaza edilir.
Kat kat Müfâkat: Allah yolunda akşam veya sabah vakitlerindeki kısa bir yürüyüş ya da devenin iki sağımı arası kadar kısa bir süre dahi mücadele etmek cenneti vacip kılar.
En Faziletli İnsan Tipi: İnsanların en hayırlısı, canı ve malıyla Allah yolunda gayret gösteren ya da kötülüklerden uzak durarak insanları şerrinden emin kılan mümin kimsedir.
Sadece cephe mücadelesi değil, kişinin iç dünyasındaki mücadelesi ve samimiyeti de cihad kapsamında değerlendirilmiştir:
Nefisle Cihad: Gerçek mücahid, Allah’ın rızasını kazanmak amacıyla kendi nefsinin gayrimeşru isteklerine karşı mücadele edendir.
Ateşin Haram Olduğu Gözler: Allah korkusundan dolayı gözyaşı döken göz ile Allah yolunda uyanık kalarak nöbet tutan (geceleyen) gözü cehennem ateşi yakmaz.
Şehadet, kulun ulaşabileceği en yüksek manevi makamlardan biridir. Hadis-i şeriflerde şehidlerin durumu şöyle tasvir edilmiştir:
Dünyaya Dönme İsteği: Cennete giren hiç kimse yeryüzüne dönmek istemez; ancak şehid gördüğü ikram ve kerametler sebebiyle ten defa daha şehid olmak üzere dünyaya dönmeyi temenni eder.
Kul Borcu İstisnası: Şehidin -kul borcu müstesna olmak üzere- bütün günahları affedilir. Hakiki niyetle şehit olmayı dileyen kimse, yatağında ölse dahi Allah tarafından şehidlik derecesine ulaştırılır.
Kıyamet Günü İkramı: Allah yolunda açılan yaralar kıyamet gününde taze kan renginde fakat misk kokusunda olarak gelir. Şehid, kabir imtihanından ve ölüm acısından (sadece bir çimdik hissi kadar) korunur.
Gaza ve cihadın geçerli olabilmesi için niyetin sırf Allah rızası olması şarttır:
İhlas Sınavı: Övünmek, ganimet elde etmek veya şöhret kazanmak amacıyla savaşa katılan kimse uhrevi mükafattan mahrum kalır. Yalnızca “Allah’ın kelamı en yüce olsun” diye mücadele eden kimse Allah yolundadır.
Savaş Adabı ve Mutedillik: İslami gaza hukukunda haksızlık yapmak, ganimete hıyanet etmek, ölülerin cesetlerine tahrip edici zarar vermek (müsle), kadınları ve çocukları öldürmek kesin bir dille yasaklanmıştır.
Müjdeleme ve Kolaylaştırma: Askeri ve dini görevlerde temel ilke nefret ettirmemek, müjdelemek, zorlaştırmayıp kolaylaştırmaktır.