Maliyet Sistemleri ve Sınıflandırılması

İşletmelerde üretim maliyetlerini belirlemek, planlamak ve denetlemek amacıyla kullanılan maliyet sistemleri üç temel ölçüte göre sınıflandırılır:

1. Kullanılan Tutarların Gerçekleşme Durumuna Göre Maliyet Sistemleri

• Fiili (Gerçekleşmiş) Maliyet Sistemi: Geçmişte gerçekleşmiş tutarlara dayanır. Uygulamada en yaygın kullanılan sistemdir.

• İleriye Dönük (Önceden Saptanmış) Maliyet Sistemi: Geleceğe yönelik tahmini tutarlara dayanır. Planlama ve denetim aracı olarak kullanılır. İki türe ayrılır:

  • Standart Maliyet Sistemi: Bilimsel ve teknik esaslara dayanılarak önceden belirlenen maliyet sistemidir.

  • Tahmini Maliyet Sistemi: Geçmiş dönem verilerine ve tecrübelere dayanılarak yapılan maliyet sistemidir.

Sapma (Fark) Hesaplaması ve Muhasebeleştirilmesi

Standart maliyet ile fiili maliyet arasındaki fark sapma olarak adlandırılır:

• Standart > Fiili = Olumlu Sapma (Fazla Yükleme)

  • Örnek: $300 - 250 = 50$ TL (Olumlu Sapma / Fazla Yükleme)

• Standart < Fiili = Olumsuz Sapma (Eksik Yükleme)

  • Örnek: $300 - 350 = -100$ TL (Olumsuz Sapma / Eksik Yükleme)

Muhasebe Kaydı: Ortaya çıkan sapmalar Fark Hesaplarında izlenir.

• Olumsuz Sapma: Fark hesaplarının borç tarafına kaydedilir.

• Olumlu Sapma: Fark hesaplarının alacak tarafına kaydedilir.

2. Birim Maliyetin Hesaplanma Yöntemine Göre Maliyet Sistemleri

• Safha (Evre) Maliyet Sistemi: Birbirini izleyen üretim safhalarında, kitle halinde sürekli ve tek tip (homojen) mamül üreten işletmelerde tercih edilir.

• Sipariş Maliyet Sistemi: Üretilen her bir birim veya partinin maliyetinin ayrı ayrı hesaplandığı sistemdir. Genellikle ileri teknoloji gerektiren, yüksek maliyetli (makine, gemi imalatı vb.) ve müşteri isteğine özel üretilen mamüllerde kullanılır.

Mamül Maliyet Formülü:

Mamül Maliyeti = Direkt İlk Madde ve Malzeme + Direkt İşçilik + Genel İmalat Maliyeti

3. Mamül Maliyetinin Unsurları İçerme Durumuna Göre Maliyet Sistemleri

• Tam Maliyet Sistemi: Üretimle ilgili sabit ve değişken tüm maliyet unsurlarını (Direkt İlk Madde Malzeme, Direkt İşçilik, Genel İmalat Giderlerinin tamamı) mamül maliyetine dahil eden sistemdir.

• Değişken Maliyet Sistemi: Yalnızca üretime bağlı olarak değişen maliyetleri mamül maliyetine yükleyen, sabit giderleri dönem gideri sayan sistemdir.