SELMA ERDAL
Yeni Bir Kavram; Agroekoloji Ama Doğa Yap-Boz Tahtası Değil Ki!
İnsanlık yine yeni bir kavramla tanışıyor!
Agroekoloji!
Daha sürdürülebilir kalkınmayı, yeşil dönüşümü, karbon ayak izini, döngüsel ekonomiyi öğrenmeye çalışırken bir de agroekoloji çıktı karşımıza!
Bu kavram bağlamında öğreniyoruz ki meğer tarım yaparken doğayı da düşünmek gerekiyormuş!
Günaydın insanlık!
Tamam da nedir bu agroekoloji?
En açık ve anlaşılır biçimiyle tarımsal üretimi doğanın ekolojik dengeleriyle uyumlu duruma getirmeyi amaçlayan bilimsel bir yaklaşım demek. Toprağı korumak, suyu verimli kullanmak, biyolojik çeşitliliği artırmak, kimyasal girdilere bağımlılığı azaltmak, üreticinin geçimini ve toplumun gıdaya erişimini gözetmek...
Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü FAO da agroekolojiyi sürdürülebilir tarım ve gıda sistemlerinin dönüşümünde önemli bir yaklaşım olarak kabul ediyor.
Ne güzel!
İnsanlık sonunda toprağın yalnızca üzerine basılacak, kazılacak, çimento beton dökülecek bir yüzey olmadığını yeniden keşfediyor!
Oysa doğa milyonlarca yıldır kendi döngüleriyle yaşamını sürdürüyor.
Bitkiler, böcekler, kuşlar, mikroorganizmalar... Hepsi birbirleriyle ilişki içinde.
Sonra insan çıktı yeryüzü sahnesine!
Daha çok üretelim, daha çok tüketelim, daha çok kazanalım dedi. Ormanları kesti, toprağı yordu, suları kirletti.
Elbette tarım teknolojileri sayesinde üretim arttı, milyonlarca insanın beslenmesine katkı sağlandı. Ama bir de madalyonun öteki yüzü var!
Doğanın bilançosunu kim tuttu?
Doğa Yap-Boz Tahtası mı?
İnsan türünün doğayla ilişkisine bakınca aklıma çocukların yapboz tahtası geliyor. Boz, yap, yeniden boz!
Ormanı kes. Sonra ağaçlandırma kampanyası düzenle.
Toprağı tüket. Ardından toprak iyileştirme projesi hazırla.
Suları kirlet. Sonra arıtma tesisi kur.
Havayı kirlet. Karbon yakalama teknolojisi geliştir.
Ne güzel!
Önce bozuyoruz, sonra da onarıcı kahramanlara dönüşüyoruz!
Üstelik bozarken de kazanıyoruz, onarırken de!
Ama doğa yapboz tahtası değil ki!
Kesilen ağacın yerine yenisini dikebilirsiniz. Ama yıllar boyunca oluşmuş ekosistemi nasıl geri getireceksiniz?
Erozyonla kaybolan verimli toprağı hangi fabrikada üreteceksiniz?
Hele soyu tükenen canlıları... Hangi teknolojiyle yeniden yaşama döndüreceksiniz?
Doğanın kendini yenileme kapasitesi var elbette. Ama sınırsız değil! Bazı ekolojik eşikler aşıldığında kayıplar geri döndürülemiyor.
Bu Kayıpların Bedelini Kim Ödüyor?
Evet bu kayıpların bir de ekonomik boyutu var. Ekonomide buna negatif dışsallık deniyor.
Birileri üretirken doğaya zarar veriyor, zararın bedelini başkaları ödüyor. Toprağı verimsizleşen çiftçi... Suyu azalan köylü... Gıda fiyatları yükseldiğinde sofrasından kısmak zorunda kalan dar gelirli...
Bir tarafta kazançlar, diğer tarafta topluma bırakılan maliyetler!
Sonra sürdürülebilir kalkınma toplantıları düzenliyoruz. İklim adaletinden söz ediyoruz. Yoksullukla savaşım programları hazırlıyoruz.
Ne çalışkan "ve birazcık kurnaz da" bir canlı türüyüz! Önce sorunları üretiyoruz, ardından çözüm üretmekle övünüyoruz!
Bu bağlamda Agroekoloji Kurtuluş Reçetesi mi?
Agroekoloji elbette önemli.
Üstelik yalnızca toprağı değil, üreticinin ekonomik koşullarını, gıda sistemini ve toplumsal adaleti de sorguluyor. Ama sihirli değnek olmadığı da bir gerçek.
Çiftçinin yeni yöntemleri uygulayabilmesi için bilgiye, zamana, kaynağa ve kamu desteğine gereksinimi var.
Bir taraftan daha çok üretmesini isteyip diğer taraftan doğayı korumanın bütün maliyetini çiftçinin sırtına yükleyemeyiz.
Tüketiciye de yalnızca sağlıklı, doğal beslen diyemeyiz! Önce o gıdayı satın alabilecek geliri olacak!
Kuşkusuz burada benim eleştirel yaklaşımım agroekolojiye, bilime ya da teknolojiye değil.
Doğayı sınırsızca bozabileceğimizi, ardından geliştirdiğimiz teknolojilerle her şeyi eski durumuna getirebileceğimizi sanan anlayışa!
Doğayı, dünyayı acımasızca sömürüp, tüketenler her yeni günde "suçlarını örtmek ya da günah çıkartmak amacıyla olsa gerek" pek çok kavramlar türetiyorlar. Örneğin karbon ayak izi, ekolojik ayak izi, döngüsel ekonomi, doğal sermaye gibi... Ve şimdi de agroekoloji!
Meğer doğayı bozarken gösterdiğimiz yaratıcılığı, bozduklarımızı onarmak için kavram üretirken de gösteriyormuşuz!
Ama doğa yapboz tahtası değil.
Her bozulan yeniden yapılamıyor. Her yitirilen geri getirilemiyor. Geriye erozyon kalıyor. Kuraklık kalıyor. Hastalıklar, yokluk, yoksulluk kalıyor. Soyu tükenmiş canlıların geri döndürülemez yokluğu kalıyor.
Ve insanlık yine de doğayı nasıl kurtaracağını tartışıyor!
Belki de soruyu yanlış soruyoruz. Sorulması gereken soru; "Doğayı nasıl kurtaracağız değil... Doğayı bizden nasıl kurtaracağız?" sorusu olsa gerek... Ne dersiniz?
Selma Erdal; Didim, 21 Kasım 2026