Define (Kenz / Rikâz)

İslam fıkhında define; yere gömülmüş, gömüldüğü yerden çıkarılan ve sahibi bilinmeyen altın, gümüş, sikke, silah, kap kacak ve ev eşyası gibi her türlü değerli mal ve eşyayı ifade eder. Fıkıh literatüründe kenz veya madenlerle birlikte genel olarak rikâz adıyla anılır.

İslam hukukunda defineler, üzerlerindeki yazılar, mülkiyet durumları ve çıkarıldıkları yerin hukuki statüsüne göre farklı hükümlere tabidir.

Definelerin Sınıflandırılması

1. İslamî Defineler: Üzerinde kelime-i şehadet, ayet-i kerime veya Müslüman hükümdarların isimleri gibi açık İslamî simgeler barındıran definelerdir. Bu gruptaki mallar luqata (yitik mal) hükmündedir; usulüne uygun şekilde ilan edilir ve mülkiyeti doğrudan bulan kişiye devredilmez.

2. Cahiliye Devri Defineleri: Üzerinde İslam öncesi kavimlere, gayrimüslim hükümdarlara veya batıl inançlara ait semboller bulunan definelerdir.

3. Müştebeh (Şüpheli) Defineler: Üzerindeki ibare veya nakışların silinmiş veya belirsiz olması sebebiyle kime ait olduğu anlaşılamayan definelerdir. Genel kabule göre bu defineler de Cahiliye devri definesi hükmüne tabi tutulur.

Hukuki Hükümler ve Vergilendirme Esasları

İslam devletinde (Dârülislam) sahipsiz arazide veya dağlarda bulunan Cahiliye devri defineleri ile eritebilen madenler vergiye tabidir:

• Vergi Oranı (Humus): Sahipsiz arazide bulunan Cahiliye definelerinin ve eritiğe dönüştürülebilen madenlerin beşte biri (%20 / humus) devlet hazinesine (Beytülmâl) devredilir. Kalan beşte dördü (%80) ise bulan kişiye kalır. Bulan kişinin hür, köle, kadın, erkek, yetişkin veya çocuk olması bu kuralı değiştirmez.

• Mülk Arazide Bulunma Durumu: Define özel mülk sayılan bir arazide bulunmuşsa; beşte biri hazineye devredildikten sonra kalan kısım araziyi fetih sırasında ilk devralan kişiye veya onun varislerine verilir. Varis yoksa malın tamamı hazineye kalır.

• Yabancı Ülke (Dârülharb) Şartları:

  • Bir Müslüman veya zimmî, gayrimüslim bir ülkeye izinle girip tek başına define bulursa malın tamamı kendisine ait olur.

  • Bir askeri birlik veya güç sahibi topluluk halinde elde edilirse ganimet sayılır ve beşte biri hazineye devredilir.

  • Bir kimsenin şahsi mülkünde (evinde/arazisinde) bulunan defineler ise mülk sahibine iade edilmek zorundadır.

• Denizden Çıkarılan Defineler: İmam-ı Azam Ebû Hanîfe ve İmam Muhammed'e göre denizden çıkarılan definelerin tamamı çıkarana aittir, devlet pay almaz. İmam Ebû Yûsuf'a göre ise deniz ürünleri ve definelerinden de beşte bir oranında vergi alınır.